ارتباط سلامت قلب و اهدای خون
ارتباط سلامت قلب و اهدای خون: باورها و حقایق علمی با تمرکز بر مراکز اهدای خون در ایران اهدای خون یک عمل انسان‌دوستانه و حیاتی است که زندگی هزاران نفر را نجات می...
خبر
چگونه غده تیروئید بیماری زا می‌شود؟
غده تیروئید از حیاتی‌ترین غدد درون‌ریز بدن است و در سنین مختلف، نقش‌آفرینی‌های متفاوتی را برعهده دارد. به‌طور مثال در دوران جنینی و در زندگی دوران رحم، مسئول تکامل و تبدیل سلول‌های بنیادی به اعضای مختلف بدن است؛ بنابراین در شکل‌گیری اندام‌های مختلف به ویژه مغز و سیستم عصبی نقش بسیار حیاتی ایفا می‌کند. اگرچه هورمون تیروئید در دوران جنینی، نقش عمده‌ای را در رشد و تکامل دارد، این وظیفه بعد از زایمان و در دوران شیرخوارگی و کودکی بر عهده هورمون رشد است، اما هورمون ترشح‌شده از این غده (لووتیروکسین) در بزرگسالان مسئول تنظیم متابولیسم و سوختوساز بدن بوده و نقش تعیین‌کننده‌ای را در متابولیسم سلول‌های بدن بر عهده دارد. همچنین این غده در تعیین درجه حرارت بدن، سلامت سیستم مغز و اعصاب، سلامت روحی و روانی زنان و همچنین سلامت قلب و عروق، نقش‌آفرینی‌های مهمی دارد.
مشکلات غده تیروئید کدام است؟
سه دسته مشکل ممکن است در غده تیروئید ایجاد شود. یکی از این مشکلات، کم‌کاری غده تیروئید بوده که در آن، این غده به‌دلیل کاهش توانایی، کمتر از مقدار مورد نیاز، هورمون ترشح می‌کند. دسته دیگر از مشکلات، پرکاری‌های تیروئید است که در این نوع اختلالات، هورمون بیش از اندازه ترشح می‌شود. دسته سوم، گره‌ها و توده‌های اضافی است که در این غده ایجاد می‌شود که بعضی از آن‌ها نیز بدخیم بوده و از آن‌ها با عنوان سرطان‌های تیروئید یاد می‌شود.
گره تیروئید برجستگی است که اکثراً از خود تیروئید منشاء می‌گیرد و داخل یا روی آن رشد می‌کند و معمولاً ارتباطی با پرکاری یا کم‌کاری تیروئید ندارد. یعنی در اکثر موارد غده تیروئید مبتلا به گره عملکرد طبیعی دارد. گره‌های تیروئید شایع هستند به طوری که از هر 15 نفر زن یک نفر و از هر 60 نفر مرد یکی مبتلا به گره تیروئید می‌باشد. ولی اغلب مبتلایان نمی‌دانند که مشکلی در تیروئیدشان وجود دارد، در نتیجه خیلی از موارد گره تیروئید به صورت اتفاقی توسط پزشک حین معاینه به علت سایر بیماری‌ها کشف می‌شود. گره ممکن است منفرد بوده یا قسمتی از یک گواتر چند گرهی باشد. گره معمولاً یک مجموعه متشکل از سلول‌های تیروئید است، ولی ممکن است حفره‌ای پر از مایع باشد که به آن کیست می‌گویند.
علایم بالینی:
گـــره‌هـــــــای تیروئید معمولاً کوچک و بدون درد بوده و هیچ اثر فشاری در گـــــردن ایجاد نمی‌کنند. خیلی از بیماران متوجه برجستگی ناشی از گره نیستند و ایـــــن برجستگی توسط پزشک حین معاینات پزشکی دوره‌ای، یا معاینه برای سایر عـــلــــــل کشـــف می‌شود. اکثر شکایاتی که در ناحیه گلو احساس می‌شود ارتباط چندانی با اندازه تیروئید و به خصوص گره‌های کوچک ندارد.
علائم تیروئید مخفی چیست؟
بیشتر، کم‌کاری‌های تیروئید، ممکن است به صورت “تحت بالینی” باشد که در این موارد با استناد به آزمایش خون تشخیص داده می‌شود. کم‌کاری تیروئید به ویژه در زنانی که قصد بارداری دارند، حائز اهمیت است، زیرا کنترل تیروئید در دوران بارداری، نقش بسیار زیادی در حفظ سلامت جنیندارد. پرکاری‌های تحت بالینی نیز در افراد خاصی که با علائمی مانند تپش قلب، اضطراب، کاهش وزن و لرزش دست‌ها مراجعه می‌کنند، تشخیص داده می‌شود.
علائم مشکلات تیروئیدی در زنان چیست؟
مشکلات تیروئیدی به ویژه در عادت ماهیانه زنان مشکل‌آفرین است و قدرت باروری آن‌ها را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.
در نتیجه، متخصص زنان زایمان برای افراد دچار اختلالات عادت ماهیانه، اندازه‌گیری هورمون‌های تیروئید را تجویز می‌کند.
در زنان باردار، آزمایش‌های تیروئید در اولین مراقبت دوران بارداری، انجام می‌شود و در صورت مشاهده هر گونه مشکل از طرف پزشک زنان، آن‌ها به فوق تخصص غدد ارجاع داده می‌شوند.
گره تیروئید چه اهمیتی دارد؟
علت گره تیروئید معمولاً یکی از موارد زیر است:
1- یک کیست حاوی مایع؛ 2- یک تومور خوش‌خیم؛ 3- در درصد کمی (حدوداً 5 درصد) از موارد گره به علت بدخیمی است. اهمیت تشخیص و شناسایی ماهیت گره نیز کشف موارد بدخیمی است، چون در صورت درمان در مراحل اولیه نتایج درمانی درخشان خواهد بود.
وقتی یک گره کشف شد بایستی توسط چه پزشکی ارزیابی شود؟
اکثر متخصصین داخلی از مراقبت بیماران دچار گره تیروئید آگاهی دارند ولی ذی‌صلاح‌ترین افراد برای این کار متخصصین غدد هستند. متخصص غدد درون‌ریز پزشکی است که در مراقبت از این بیماران و همچنین بیماران دچار دیابت، سایر مشکلات غده تیروئید (کم‌کاری و پرکاری), استئوپروز (پوکی استخوان), اختلالات مربوط به رشد (کوتاهی قد) و بلوغ، موهای زائد، اختلالات قاعدگی و مشکلات غدد فوق کلیوی تبحر دارد.
گره تیروئید چگونه بررسی می‌شود؟
در ابتـــــدا پــــزشـــک اقدام به گرفتن شرح حال و انجام معاینه (مشخص کردن محل، اندازه و قوام گره) می‌کند. نکاتی که در تاریخچه مهم هستند عبارتند از: سرعت رشد گره، سابقه تشعشع به سر و گردن و سابقه خانوادگی. مهم‌ترین عامل خطرزا سابقه تشعشع به سر و گردن در دوران کودکی و جوانی است. در گذشته رادیوتراپی برای درمان بیماری‌هایی مانند کچلی، بزرگ شدن لوزه‌ها و جوش صورت استفاده می‌شد. کسانی که سابقه چنین موردی را دارند در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به گره‌های تیروئید می‌باشند البته ذکر این نکته ضروری است که انجام رادیوگرافی‌های تشخیصی مثلاً در دندانپزشکی و استفاده از مواد رادیواکتیو برای انجام اسکن چنین خطری ندارند.
پس از انجام معاینه، برای مشخص کردن ماهیت گره پزشک اقدام به یک یا چند مورد از آزمایش‌های زیر می‌نماید:
1- سونوگرافی
امروزه از سونوگرافی برای تشخیص و پیگیری گره‌های تیرویید بیش از پیش استفاده می‌شود. سونوگرافی به ما می‌گوید آیا گره تیرویید منفرد است یا متعدد، همچنین ویژگی‌های گره (جامد یا انباشته از مایع بودن (کیست) آن) را مشخص می‌کند و همچنین اندازه دقیق آن را برای مقایسه‌های بعدی مشخص می‌سازد، ولی متاسفانه قادر به تعیین خوش‌خیمی یا بدخیمی آن نمی‌باشد. بنابراین این روش تشخیصی جایگزین نمونه برداری سوزنی نمی‌باشد ولی می‌تواند نیاز به انجام آن را تعیین نماید.
2- نمونه‌برداری با سوزن باریک از گره:
این کار به صورت سرپایی و بدون نیاز به بیهوشی و حتی بی‌حسی موضعی انجام می‌شود، کار بی‌خطری است و درد و ناراحتی اندکی به همراه دارد. (در صورت مصرف داروهای ضد انعقاد مانند وارفارین حتماً پزشک خود را مطلع نمایید). در این روش پزشک سعی می‌کند با فرو بردن یک سوزن نازک در گره تعدادی از سلوهای داخل آن را بردارد تا جهت بررسی بیشتر با میکروسکوپ توسط آسیب‌شناس نمونه ارسال شود. بنابراین نمونه گرفته شده معمولا توسط بیمار به آزمایشگاه پاتولوژی ارسال می‌شود.
در صورتی که گره انباشته از مایع باشد اغلب می‌توان همه یا مقداری از مایع را توسط سرنگ خارج کرد. در بیش از 90 درصد موارد این آزمایش به پزشک می‌گوید گره خوش‌خیم است یا بدخیم.
باید دانست که گاهی به علت ناکافی بودن نمونه یا نامشخص بودن تشخیص نیاز به تکرار نمونه‌برداری سوزنی از گره می‌باشد، بنابراین تکرار نمونه‌برداری نبایستی موجب نگرانی شما شود. امروزه در بسیاری از مراکز و مطب‌ها این کار با راهنمای سونوگرافی انجام می‌شود، استفاده از سونوگرافی حین نمونه برداری دقت کار را بیشتر می‌کند و احتمال بدست آمدن نمونه کافی از محل مناسب را افزایش می‌دهد.
3- آزمایش خون:
ممکن است انجام آزمایش خون جهت بررسی عملکرد تیروئید در مراحل اولیه ارزیابی یا حین درمان لازم باشد. هر آزمایش اطلاعاتی خاصی به ما می‌دهد و ممکن است بیش از یک آزمایش مورد نیاز باشد که با صلاحدید پزشک انجام می‌شود. این آزمایشات به ما می‌گویند که تیرویید کم کار، پرکار یا درستکار است در اکثر بیماران گره‌های تیرویید در زمینه عملکرد طبیعی تیرویید ( بدون کم کاری و پرکاری ) می‌باشند.
4- اسکن تیروئید:
برای انجام اسکن تیروئید از مقادیر اندک مواد رادیواکتیو (معمولاً ید یا تکنزیوم) استفاده می‌شود. تیروئید معمولاً این مواد را از خون جذب می‌کند. از یک دوربین مخصوص برای ایجاد تصویر تیروئید استفاده می‌شود. اسکن تیروئید بدون خطر است و مقادیر خیلی کم از تشعشع به کار رفته در نسج تیروئید و سایر نسوج مشکلی ایجاد نمی‌کند. با این وجود در خانم‌های باردار و کسانی که به بچه خود شیر می‌دهند نبایستی انجام شود. در بسیاری از موارد که نمونه‌برداری با سوزن باریک انجام می‌شود، نیازی به انجام اسکن نمی‌باشد. معمولاً گره نمی‌تواند ماده رادیواکتیو را مانند سایر نسج تیروئید تغلیظ نماید به این گره، گره سرد اطلاق می‌شود. در صورتی که گره بیش از باقی نسج تیروئید جذب داشته باشد به آن گره داغ گفته می‌شود.
گره‌ها چگونه درمان می‌شوند؟
گره‌هایی که به عنوان خوش‌خیم تشخیص داده شده‌اند در فواصل مشخصی (معمولاً هر 6 تا 12 ماه) معاینه و توسط سونوگرافی ارزیابی می‌شوند. بهتر است سونوگرافی‌های پیگیری در یک مرکز و توسط یک پزشک واحد صورت گیرد تا امکان مقایسه آن با سونوگرافی‌های قبلی بهتر میسر شود. در هر مراجعه سونوگرافی قبلی خود را به همراه داشته باشید تا سونوگرافیست برای مقایسه از آن استفاده نماید. به تعدادی از بیماران ممکن است مصرف قرص‌های تیروئید توصیه شود هرچند امروزه این کار کمتر انجام می‌شود. بایستی دانست که معاینات دوره‌ای گره توسط پزشک و ارزیابی آن توسط سونوگرافی مهم‌تر از تجویز دارو می‌باشد.
اکثر گره‌های خوش‌خیم طی درمان با لووتیروکسین کوچک نمی‌شوند و با این روش فقط تعداد اندکی از چنین گره‌هایی محو می‌شوند. از طرف دیگر درمان با لووتیروکسین ممکن است شانس این که گره آنقدر بزرگ شود که احتیاج به عمل جراحی پیدا کند را کاهش دهد، تشخیص اینکه نیاز به تجویز دارو هست یا نه به عهده پزشک می‌باشد. در صورتی که طی درمان با لووتیروکسین اندازه گره بزرگتر شود نیاز به نمونه‌برداری مجدد خواهد بود. در موارد زیر از جراحی استفاده می‌شود:
1. رشد گره ادامه یابد و احتمال بدخیمی داده شود.
2. گره آنقدر بزرگ شود که علایم فشاری در ناحیه گردن ایجاد نماید.
3. ظاهر گره برای بیمار ناراحت کننده باشد و جهت زیبایی اقدام به عمل صورت گیرد.
4. در مواردی که نمونه‌برداری از گره، بدخیمی را مطرح نماید.
باید توجه داشت که بیش از سه چهارم گره‌های تیروئید نیاز به جراحی ندارند و ارزیابی‌های دوره‌ای بهترین راه پیگیری آن‌ها است.
در صورت بدخیمی گره تیروئید شانس درمان چقدر است؟
خوشبختانه اکثر بدخیمی‌های تیروئید رشد آهسته‌ای دارند و در صورت درمان در مراحل اولیه به نتایج درمانی فوق‌العاده درخشان و چشمگیر است، بطوریکه این اکثرافراد طول عمر طبیعی دارند. پس از تشخیص بدخیمی انجام عمل جراحی ضروری است. این کار بایستی توسط یک جراح باتجربه انجام شود. طی عمل معمولاً اکثر نسج تیروئید برداشته می‌شود. پس از انجام عمل جراحی بیمار معمولا 1 تا 2 روز در بیمارستان اقامت دارد. اکثر بیماران هیچ مشکلی هنگام صحبت یا بلع پس از جراحی ندارند و درد اندکی را ذکر می‌کنند. ممکن است 6 هفته الی چند ماه پس از جراحی برای از بین بردن بقایای بافت تیروئید تجویز مقادیر بالای ید رادیواکتیو لازم باشد که نیاز به بستری شدن در بیمارستان به مدت 3 تا 6 روز است. بیمار بایستی تحت درمان با لووتیروکسین قرار گیرد و طبق نظر پزشک با فواصل معین اسکن تمام بدن با ید رادیواکتیو و آزمایش خون انجام شود.
مشکلات تیروئیدی قطعاً قابل درمان است. کم‌کاری تیروئید با مصرف قرص لوتیروکسین (Levothyroxin) درمان می‌شود و با آزمایشات ادواری میزان و دوز دارو تنظیم می‌شود. پرکاری تیروئید نیز با قرص‌های متی‌مازول و پی‌تی‌یو درمان می‌شود؛ در این بیماری نیز بر اساس آزمایشات، سطح دارو تنظیم می‌شود و در نهایت اگر نیاز به درمان قطعی باشد، عمل جراحی غده یا استفاده از ید رادیواکتیو انجام می‌شود.
غذاهایی مفید و مضر برای مبتلایان به مشکلات تیروئید چیست؟
برای گره‌های تیروئید، هیچ رژیم غذایی خاصی توصیه نمی‌شود. افراد دچار کم‌کاری تیروئید، بهتر است از مصرف سبزیجات خانواده کلم مانند گل‌کلم، کلم بروکلی و کلم بنفش، سویا، سیر خام، شلغم و چغندر پرهیز کنند؛ این گروه از سبزیجات کم‌کاری را تشدید می‌کند. غذاهای دریایی به ویژه ماهی و همچنین استفاده از نمک یددار برای سلامتی تیروئید و کمک به درمان کم‌کاری تیروئید مفید است.
به بیماران مبتلا به پرکاری تیروئید، به ویژه در چندماه اول درمان که بیماری هنوز کنترل نشده‌است، توصیه می‌شود از نمک یددار یا غذاهای دریایی خودداری کنند، زیرا واردشدن حجم زیادی از ید به بدن بیمار، باعث تشدید پرکاری تیروئید می‌شود و روند درمان را دشوار می‌کند. برای افرادی که تحت عمل جراحی تیروئید قرار می‌گیرند و غده تیروئید آن‌ها به‌طور کامل خارج می‌شود، رژیم غذایی خاصی وجود ندارد و آن‌ها می‌توانند از همه غذاها آزادانه استفاده کنند؛ این افراد تنها باید داروی لوتیروکسین تجویزشده را به‌صورت مادام‌العمر استفاده کنند.
تهیه و تنظیم:
نشاط خسروی – میکروبیولوژیست
منبع
مرکز تحقیقات غدد درون‌ریز و متابولیسم
دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی
اشتراک‌گذاری
