با انواع کم خونی آشنا شوید

انواع کم خونی

گلبول‌های قرمز خون خود را به عنوان سیستم حمل و نقل تصور کنید که اکسیژن را به بافت‌های بدن شما می‌رساند. وقتی دچار کم خونی هستید، بدن شما به اندازه کافی گلبول قرمز تولید نمی‌کند، یا این سلول‌ها به اندازه لازم کار نمی‌کنند. در نهایت احساس ضعف، خستگی و تنگی نفس می‌کنید.

کم خونی اشکال مختلفی دارد. کم خونی فقر آهن شایع‌ترین است.

کم خونی آپلاستیک (یا هیپوپلاستیک)

سلول‌های خونی از سلول‌های بنیادی مغز استخوان شما ساخته می‌شوند. هنگامی که دچار کم خونی آپلاستیک هستید، سلول‌های بنیادی مغز استخوان شما آسیب دیده و نمی‌توانند سلول‌های خونی جدید کافی ایجاد کنند.

شما یا با کم خونی آپلاستیک متولد شده اید، به این معنی که ژنی از والدین خود به ارث برده اید که باعث آن شده است، یا اینکه به آن مبتلا شده اید (اکتسابی).

دلایل اکتسابی عبارتند از:

• بیماری‌های خود ایمنی مانند لوپوس و آرتریت روماتوئید
• مواد شیمیایی مانند آفت کش‌ها، آرسنیک، و بنزن
• عفونت‌هایی از جمله هپاتیت، ویروس اپشتین بار و HIV
• پرتودرمانی و شیمی درمانی برای سرطان

شرایط ارثی مانند کم خونی فانکونی، سندرم شوخمن-دیاموند و کم خونی دیاموند-بلکفان می‌تواند به سلول‌ها آسیب برساند و همچنین باعث کم خونی آپلاستیک شود.

علائم کم خونی آپلاستیک می‌تواند شامل مواردی نظیر تنگی نفس و سرگیجه تا سردرد، رنگ پریدگی پوست، درد قفسه سینه، ضربان قلب سریع و سرد شدن دست و پا باشد.

یکی از راه‌های درمان کم خونی آپلاستیک، انتقال خون است. پیوند سلول‌های بنیادی همچنین می‌تواند کم خونی آپلاستیک را درمان کند. این سلول‌های بنیادی آسیب دیده در مغز استخوان شما را جایگزین سلول‌های سالم می‌کند.

کم خونی سیدروبلاستیک

در این گروه از اختلالات خونی، بدن شما نمی‌تواند از آهن برای ساختن هموگلوبین – پروتئین حامل اکسیژن در خون استفاده کند. تجمع آهن باعث تشکیل گلبولهای قرمز غیرطبیعی به نام سیدروبلاست می‌شود.

دو نوع اصلی کم خونی سیدروبلاستی وجود دارد:

1. کم خونی سیدروبلاستیک اکتسابی می‌تواند در اثر قرار گرفتن در معرض برخی مواد شیمیایی یا دارویی ایجاد شود.
2. کم خونی سیدروبلاستی ارثی زمانی اتفاق می‌افتد که جهش ژنی تولید طبیعی هموگلوبین را مختل کند. این ژن “هـِم”، بخشی از هموگلوبین که اکسیژن را حمل می‌کند، تولید می‌کند.

علائم هر دو نوع شامل موارد زیر است:

• درد قفسه سینه
• ضربان قلب سریع
• سردرد
• مشکل تنفس
• ضعف و خستگی

درمان کم خونی سیدروبلاستیک به علت آن بستگی دارد. اگر به کم خونی مبتلا شده اید، باید از مصرف مواد شیمیایی یا دارویی جلوگیری کنید. سایر درمان‌ها شامل ویتامین B6 درمانی و پیوند مغز استخوان یا سلول‌های بنیادی است.

سندرم میلودی پلاستیک

سندرم‌های میلودی پلاستیک (MDS) بیماری‌هایی هستند که در صورت آسیب مغز استخوان ایجاد می‌شوند و نمی‌توانند سلول‌های خونی سالم کافی ایجاد کنند. MDS نوعی سرطان است.

برخی از افراد با ژنی متولد می‌شوند که باعث ایجاد MDS می‌شود. این ژن‌ها معمولاً از یک یا هر دو والدین منتقل می‌شوند. اگر سندرم‌های ارثی خاصی داشته باشید، از جمله کم خونی فانکونی، سندرم شوخمان‌دیاموند، کم خونی دیاموند بلکفان، اختلال پلاکت خانوادگی و نوتروپنی مادرزادی شدید، احتمال ابتلا به MDS بیشتر است.

تعداد کمی از افراد نیز پس از پرتودرمانی یا شیمی درمانی برای سرطان به MDS مبتلا می‌شوند. خطر دیگر، قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی مانند بنزن است که در دود تنباکو یافت می‌شود.

برخی از افراد با MDS علائم ندارند، اما برخی دیگر علائمی نظیر: کبودی یا خونریزی، عفونت، تب، تنگی نفس، کاهش وزن، ضعف و خستگی

MDS را با شیمی درمانی، فاکتورهای رشد خونساز و پیوند سلول‌های بنیادی یا مغز استخوان درمان می‌کنند.

کم خونی همولیتیک خودایمن

کم خونی همولیتیک خودایمن زمانی اتفاق می‌افتد که سیستم ایمنی بدن شما سریع‌تر از آنکه سلول‌های قرمز خون ایجاد کند، به گلبول‌های قرمز حمله کرده و آنها را از بین می‌برد.

اگر به بیماری خود ایمنی مانند لوپوس مبتلا هستید، به احتمال زیاد به این نوع کم خونی مبتلا می‌شوید. داروهایی مانند متیلدوپا (آلدومت)، پنی سیلین و کینین (کوالاوین) نیز می‌توانند باعث کم خونی همولیتیک خودایمن شوند.

کم خونی دیسیرتروپوئتیک مادرزادی (CDA)

CDA گروهی از کم خونی‌های ارثی است که تعداد گلبول‌های قرمز خون سالم را در بدن کاهش می‌دهد. تمام CDA ها از طریق خانواده‌ها منتقل می‌شوند.

سه نوع CDA وجود دارد، نوع 1، 2 و 3. نوع 2 رایج‌ترین و نوع 3 نادر است. علائم شامل کم خونی مزمن، خستگی، زردی پوست و چشم‌ها (زردی)، رنگ پریدگی پوست و از دست دادن انگشتان دست و پا هنگام تولد است.

اما بسته به شدت بیماری، پزشک ممکن است انتقال خون، پیوند سلول‌های بنیادی یا داروهایی را برای کاهش سطح آهن یا اینترفرون آلفا -2A، دارویی که به طور معمول برای درمان سرطان خون و ملانوم استفاده می‌شود، توصیه کند.

کم خونی الماس بلکفان

اگر به کم خونی Diamond-Blackfan مبتلا هستید، مغز استخوان به اندازه کافی گلبول قرمز تولید نمی‌کند. پزشکان علت آن را تغییر ژن‌ها می‌دانند.

علائم این نوع کم خونی مانند سایر کم خونی‌ها است ولی با استخوان‌های ضعیف و کوتاه همراه است.

کم خونی مگالوبلاستیک

با این نوع کم خونی، مغز استخوان شما گلبول‌های قرمز ساختار غیر طبیعی را ایجاد می‌کند که خیلی بزرگ و جوان هستند. از آنجا که آنها بالغ یا سالم نیستند، نمی‌توانند اکسیژن را به خوبی در بدن شما حمل کنند.

کم خونی مگالوبلاستیک به دلیل کمبود ویتامین B12 یا ویتامین  B9ایجاد می‌شود. بدن شما برای ساختن گلبول‌های قرمز به این ویتامین‌ها احتیاج دارد.

برخی از افراد مبتلا به کم خونی مگالوبلاستیک ممکن است تا سال‌ها علائمی نداشته باشند. اما پس از بروز علائم، شبیه انواع دیگر کم خونی هستند و شامل موارد زیر می‌شوند:

پزشکان کم خونی مگالوبلاستیک را با مکمل‌های ویتامین B9 و ویتامین B12 درمان می‌کنند تا بدن شما را از دست بدهد.

کم خونی فانکونی

کم خونی فانکونی باعث می‌شود مغز خون سلول‌های خونی کمی تولید کند. که این بیماری ارثی است، یعنی از طریق جهش ژنی از یکی از والدین شما منتقل می‌شود.

اگر به کم خونی فانکونی مبتلا هستید، به احتمال زیاد به نوعی سرطان به نام لوسمی میلوئید حاد یا AML مبتلا می‌شوید. احتمال ابتلا به سرطان‌های سر، گردن، پوست، دستگاه گوارش یا دستگاه تناسلی نیز افزایش می‌یابد.

درمان‌ها شامل: هورمون درمانی و فاکتورهای رشد برای تقویت رشد سلول‌های خونی است.

اگر علائم شدید شود، پزشک ممکن است پیوند سلول‌های بنیادی مغز استخوان را توصیه کند.

تالاسمی

انواع مختلفی از تالاسمی وجود دارد. علائم و نشانه‌های شما به نوع و شدت بیماری شما بستگی دارد.

علائم و نشانه‌های تالاسمی می‌تواند خستگی، ضعف، پوستی کم رنگ یا زردرنگ، تغییر شکل استخوان صورت، تورم شکم، ادرار تیره باشد.

برخی از نوزادان در بدو تولد علائم و نشانه‌های تالاسمی را نشان می‌دهند. اما علائم در سایرین در طول دو سال اول زندگی بروز پیدا می‌کند.

علل

تالاسمی به دلیل جهش در DNA سلول‌های هموگلوبین ایجاد می‌شود، ماده موجود در گلبول‌های قرمز خون که اکسیژن را به بدن می‌رساند. جهش‌های مرتبط با تالاسمی از والدین به فرزندان منتقل می‌شود.

مولکول‌های هموگلوبین از زنجیره‌هایی به نام زنجیره‌های آلفا و بتا ساخته شده اند که می‌توانند تحت تأثیر جهش‌ها قرار بگیرند. در تالاسمی، تولید هر دو زنجیره آلفا یا بتا کاهش می‌یابد، در نتیجه یا آلفا تالاسمی یا بتا تالاسمی ایجاد می‌شود.

• در آلفا تالاسمی، شدت تالاسمی شما بستگی به تعداد جهش‌های ژنی شما از والدین شما دارد. هرچه ژن‌های جهش یافته بیشتر باشند، تالاسمی شما شدیدتر است.
• در بتا تالاسمی، شدت تالاسمی شما بستگی به این دارد که کدام قسمت از مولکول هموگلوبین تحت تأثیر قرار گیرد.

عوارض

عوارض احتمالی تالاسمی متوسط ​​تا شدید عبارتند از:

• اضافه بار آهن: افراد مبتلا به تالاسمی می‌توانند مقدار زیادی آهن در بدن خود داشته باشند، چه از طریق بیماری و چه از طریق انتقال خون مکرر. آهن زیاد می‌تواند به قلب، کبد و سیستم غدد درون ریز آسیب برساند، که شامل غدد تولید کننده هورمون است که فرآیندهای بدن را تنظیم می‌کند.

در موارد تالاسمی شدید، عوارض زیر ممکن است رخ دهد:

• تغییر شکل استخوان: تالاسمی می‌تواند مغز استخوان شما را منبسط کند، که باعث باز شدن استخوان‌ها می‌شود. این امر می‌تواند منجر به ایجاد ساختار غیر طبیعی استخوان، به ویژه در صورت و جمجمه شما شود. انبساط مغز استخوان باعث نازک و شکننده شدن استخوان‌ها می‌شود و احتمال شکستگی استخوان‌ها را افزایش می‌دهد.
• طحال بزرگ شده: طحال به بدن شما کمک می‌کند تا با عفونت مبارزه کند و مواد ناخواسته مانند سلول‌های خونی قدیمی یا آسیب دیده را فیلتر کند. تالاسمی اغلب با تخریب تعداد زیادی از گلبول‌های قرمز خون همراه است. این امر باعث بزرگ شدن طحال و کار بیشتر از حد طبیعی می‌شود.
• سرعت رشد کند: کم خونی هم می‌تواند رشد کودک را کند کند و هم بلوغ را به تأخیر بیندازد.
• مشکلات قلبی: نارسایی احتقانی قلب و ریتم غیر طبیعی قلب می‌تواند با تالاسمی شدید همراه باشد.

تهیه و تنظیم: نیکتا حسینی – دانشجوی مهندسی پزشکی

منبع: www.myoclinic.org – www.webmd.com